بحث اخلاق دانش اندوزی از دیدگاه روایات

پیامبر (ص) : برتری علم به عابد چون برتری خورشید است نسبت به سیاره است. ( برتری ماه شب ۱۴ برسایر ستارگان ).

امام باقر (ع) : برای معلم خوبیها : همه جنبدگان زمینی ، ماهیان دریا ، جانداران فضا ، همه آسمانی ، همه زمینیها ، طلب استغفار می کنند , پاداش یاددهنده ویادگیرنده برابر است.

به لحاظ ضرورت یاد گیری علم مطلق است یا مقید ؟ مطلق است. ” الحکمه ضالّهُ المؤمن “ دانش را فراگیرید هرچند دردست منافق باشد .

منظور از اینکه فرا گیری علم ، مطلوبیت ذاتی ندارد چیست ؟داشتن هر نوع علمی انسان را به سعادت نمی رساند . مثل نظر پیامبر(ص) درباره فردی که علم نسب شناسی داشتند فرمود نه  نداشتن این علم به فرد ضرری می رساند و نه  دانستن آن همیشه مفید است .

پارسایی و دانش اندوزی ” اَن تَتَّقُوا الله یَجْعَلْ لَکُمْ فُرقاناً ” اگر تقوا داشته باشید،خداوند به شما قدرت تشخیص حق از باطل میدهد.(انفال۲۹)

بازگرداندن روح آدمی به حالت پاکی و صداقتِ نخستین و فطری اش ، فراگیری و پذیرش حقایق سهل شود . ارضای مساوی و عادلانه همه نیروهای نفسانی ( ارضای معقول خواسته های همه قوای درونی )

 *موانع دستیابی به علم حقیقی

۱٫ پیروی از حدس و گمان

” ولا تقف ما لیس لک به علم ما ” بدان از آنچه که علم نداری پیروی نکن ،  بنابراین یکی از موانع دستیابی به علم حقیقی حدس و گمان است. قل هل عندکم من علم فتخرجوه لنا ان تتبعون الا الظن وان انتم الا تخرصون ( انعام ۱۴۸)  نتیجه پیروی از حدس و گمان و ظن = دروغ

۲تقلید کورکورانه   برخی از مردم نه تنها در مسایل جزئی زندگی مانند نوع پوشش بلکه در مسایل کلی و حیاتی نیز از دیگران تقلید  می کنند. و همین امر مانع تحصیل علم واقعی می شود.

تقلید مذموم : (نکوهنده) که انسان را گمراهی می کشاند       تقلید ممدوح : (پسندیده) یعنی مراجعه به متخصص

۳٫ شتاب زدگیگاهی انسان به محض فراهم آمدن اطلاعات اندک درباره کسب موضوع، نتیجه گیری می کند و تصور می کند که به همه جوانب احاطه پیدا کرده است. و همین قضاوت با اطلاعات اندک بتصور اینکه همه چیز را درک کرده است از رسیدن به واقعیّت نگه می دارد. امام علی (ع) : از شتابزدگی بپرهیز؛زیرا شتاب زدگی درکارها موجب می شود که انسان به هدف نرسد و کارش ستوده نباشد .

۴. تمایلات نفسانیحب و بغض ها و جهت گیری های تعصّب آمیز، مسیر تعلیم و تفکّر را منحرف کرده و انسان را از کشف حقیقت و درک درستی یا نادرستی امور باز می دارد. حضرت علی (ع) فرمودند :« َ مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَه » یعنی ” هرکس عاشق چیزی شود چشم او را کور و قبلش را بیمار می کند.”

آداب اخلاقی آموختن( انگیزه الهی –  انتخاب استادشایسته- رعایت اولویتها – خوب گوش دادن – پرسش و پرسشگری

 اخلاص پیامبر(ص) فرمودند : « مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِینَ صَباحَاً جَرَّتْ یَنَابِیعَ الْحِکْمَهِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ.» یعنی ” هرکس چهل روز برای خدا کار کند چشمه های حکمت از قلب او به زبان جاری شود.”

براساس نظام اخلاقی اسلام تنها حسن فعلی یعنی خوب بودن کار کافی نیست بلکه باید حسن فاعلی یعنی نیت خوب نیز همراه آن باشد. بنابراین در اسلام آن کاری اخلاقی است که صرفاً برای جلب رضای خدا باشد و جلب رضایت خدا نیز خود دارای مراتب متفاوت است.

درجایی که پاسخ را نمی دانی بگو (( نمی دانم )) – در روز قیامت استاد را به ( جهنم ) می برند و شاگرد به ( بهشت ) دلیل=  استاد : مادیگران را به کار خیر فرمان دادیم و خود به آن عمل نکردیم .

نشانه نیت الهی :

 ۱- ذلت درونی اش دربرابر خودش ( کم بینی اش در برابر خودش ) ۲- تواضعش در برابر مردم ( افزایش می یابد )  ۳- خوف و خشیتش در برابر خدا  ( افزایش می یابد )   =  درنتیجه انسان از عملش می تواند بهره برد .

خصوصیات شنوده خوب ( خوب گوش دادن )

۱- درسخنان گوینده دقت لازم را داشته باشد. ۲- بردبار و شکیباوخستگی ناپذیر باشد.  ۳- نکات اصلی گوینده را در یابد. (مناقشه درمثال نکند)

رعایت اولویتها : اولویتهارا رعایت کند چرا که عمر محدود است و کار زیاد. شهید اوّل فرمود:«وَمِنَ الخُسرانِ صَرفُ الزَمانِ فِی المُباحِ و اِن قَلَّ » یعنی صرف نمودن وقت در کارهای مباح گرچه اندک باشد خسران است. 

پرسش وپرسشگری : پرسش اگر برای کشف حقیقت باشد نه تنها از فضایل اخلاقی است بلکه در گاهی از اوقات از نظر شرعی واجب است. پیامبراسلام(ص) فرمودند : دانش چون گنجی است که کلید آن پرسش و پرسشگری است( کلید خزائن و گنجینه دانش پرسش است)         آداب : ۱-پرسش برای مچ گیری نباشد ۲-گره از کار بگشاید نه اینکه مشکل ایجادکند .

خصوصیات استاد شایسته از دید گاه پیامبر اسلام (ص)

۱- شاگردان خود را بسوی علم دانش راهنمایی کند و از جهل دور نگاه دارد. ( از جهل به علم می کشاند )

۲- به آنها درس تواضع و فروتنی دهدوازتکبردورنگاه دارد. (ازتکبر به تواضع دعوت میکند)۳- آنها را ازچابلوسی برحذر دارد.(از حیله گری به خلوص)           ۴- شاگردان با دیدن او به یاد خدا بیفتند.

انتخاب استاد شایسته : امام باقر (ع) : فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‏طَعامِهِ : منظور از طعام علم است . انسانباید مواظب باشد علمش را از چه کسی میگیرد.

ضبط و نگارش مطالب : یادداشت برداری – پیامبر اکرم ( ص) : علم را در زنجیر کنید (نگارش ) – ( اِسْتَعِن بِیَمینِک : از دستت کمک بگیر )

تواضع دربرابر استاد : هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون : آیا دانایان همسنگ نادانایان هستند ؟ حرمت علما همانند شهیدان و صدیقان است .  احترام به علما همانند تکریم خداوند متعادل است . توجه به علما موجب پیشرفت انسان است .

دانش اندوزی و خودشناسی : در اسلام خودشناسی از اهمیت ویژگی بر خورد دار است بطوری که در روایات آمده است ( خود شناسی = خدا شناسی ) و یا خدا فرموده : ای کسانی که ایمان آورده ای ، نفس های خود را مراقبت کنید. (معرفه النفس انفع المعارف : خودشناسی سودمندترین دانشهاست ) – ( افضل المعرفه ، معرفه الانسان بنفسه : برترین دانشها خودشناسی است . ) –  (نهایه المعرفه ، ان یعرف المرء نفسه : غایت دانش خود شناسی است.)–(من عرف نفسه فقد عرف ربه : هرکس خود رابشناسد خدای خود را می شناسد) خودشناسی واجب عینی است ( واجب کفایی بردیگران واجب نیست . )  –  شناخت نفس ، نمازخواندن نیز واجب عینی است .